Αυτοεκπληρούμενη προφητεία

Αυτοεκπληρούμενη προφητεία

Αναρτήθηκε τη Κατηγορία: Ψυχολογία.

Η αυτοεκπληρούμενη προφητεία είναι μια έννοια που ξεκίνησε από το θεώρημα του W. I. Thomas: «Αν οι άνθρωποι ορίζουν ορισμένες καταστάσεις ως πραγματικές, είναι πραγματικές στις συνέπειές τους». Ο Thomas ήταν ο πρώτος μελετητής που αναφέρθηκε στην αυτοεκπληρούμενη προφητεία και εφάρμοσε συλλογιστική σε καταστάσεις που αφορούν την οικονομία και τη διεθνή κατάσταση, όπως την αποτυχία μιας τράπεζας ή το ξέσπασμα ενός πολέμου μεταξύ αντιπάλων χωρών.

Της Λίλης Γράψα, ψυχολόγος

Για παράδειγμα, εάν διαδοθεί ως είδηση -έστω και εσφαλμένα- ότι μια τράπεζα πρόκειται να χρεοκοπήσει αυτό θα έχει ως αποτέλεσμα οι πολίτες να αρχίσουν να αποσύρουν τις αποταμιεύσεις τους από την τράπεζα. Έτσι λοιπόν αυτή η αντίληψη θα γίνει και πραγματικότητα.

Πάντως, ο όρος «αυτοεκπληρούμενη προφητεία» ανήκει στον Robert Merton και πρωτοεμφανίστηκε στο βιβλίο του «Κοινωνική Θεωρία και Κοινωνική Διάρθρωση» το 1949. Είναι ωστόσο βέβαιο ότι ο Merton, προκειμένου να διατυπώσει τη δική του θεωρία, έλαβε την έμπνευσή του από το προαναφερθέν Θεώρημα του Thomas.

Η έννοια της αυτοεκπληρούμενης προφητείας είναι παρούσα στην Κοινωνιολογία και στην Ψυχολογία και περιγράφεται ως μια πρόβλεψη που πραγματοποιείται από το απλό γεγονός της έκφρασης. Με αυτόν τον τρόπο, η πρόβλεψη δημιουργεί το συμβάν και το συμβάν επιβεβαιώνει την πρόβλεψη και την επαλήθευση, σε κυκλική σχέση μεταξύ των δύο μερών.

Πώς λειτουργεί;

Σε γενικές γραμμές είναι ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε μια κατάσταση (άσχετα αν είναι πραγματική ή όχι) και ο οποίος καθορίζει τη συμπεριφορά μας, είτε απέναντι στους άλλους είτε απέναντι στον εαυτό μας. Έτσι, το περιβάλλον μας ή εμείς οι ίδιοι κάνουμε αυτό που είναι «απαραίτητο» έτσι ώστε να εκπληρωθεί η προφητεία. Αν για παράδειγμα κάποιος φίλος μας, με τον οποίο είχαμε καθημερινή επικοινωνία ξαφνικά «χαθεί» (δεν παίρνει τηλέφωνο, δεν απαντάει στα δικά μας τηλεφωνήματα κλπ) για κάποιο διάστημα κι εμείς υποθέσουμε ότι κάτι έχει μαζί μας και μας το κρύβει, θα διαμορφώσουμε συμπεριφορά ανάλογη. Μπορεί να γίνουμε εριστικοί και έτσι να οδηγήσουμε κυριολεκτικά τον φίλο μας σε μια εξίσου εριστική συμπεριφορά, με αποτέλεσμα να επιβεβαιώσουμε την αρχική μας εκτίμηση, ότι δηλαδή κάτι έχει μαζί μας. Όλο αυτό έγινε βέβαια χωρίς να εξετάσουμε οτιδήποτε άλλο (αν πχ είχε πολλή πίεση από τη δουλειά του, αν είχε κάποιο πρόβλημα με το τηλέφωνο του, αν ήθελε να περάσει μερικές μέρες με τη σύντροφό του κ.ο.κ).

Πώς με τη σκέψη μας καθορίζουμε το μέλλον μας;

Η αυτοεκπληρούμενη προφητεία μπορεί κάλλιστα να έχει τόσο αρνητικά όσο και θετικά αποτελέσματα στη ζωή μας. Πολλές φορές, συμβαίνει σε όλους μας: κάτι που παρόλο που φαντάζει απλό, αλλά το κάνουμε απρόθυμα, μόνο και μόνο γιατί πιστεύουμε ότι «δεν μπορούμε», το αποτέλεσμα είναι προφανώς αρνητικό και το μόνο που επιτυγχάνουμε είναι να εκπληρώσουμε την προφητεία μας (δηλαδή την αρχική μας εκτίμηση, ότι «δεν πρόκειται να τα καταφέρω»). Αντίθετα, είναι αρκετές και οι περιπτώσεις που επιτυγχάνουμε κάτι απροσδόκητο ή δύσκολο, μόνο και μόνο επειδή από την αρχή πιστέψαμε ακράδαντα ότι θα το καταφέρουμε. Παρόμοια, εκπληρώσαμε την προφητεία μας, σε πείσμα των αντιξοοτήτων ή των αντίθετων (ενδεχομένως) απόψεων. Είναι η εξήγηση της φράσης «αν κάτι το θες πολύ, το σύμπαν θα συνωμοτήσει υπέρ σου».

Ουσιαστικά, αυτός που συνωμοτεί υπέρ σου (ή κατά) είναι ο ίδιος σου ο εαυτός. Το υποσυνείδητο είναι ένα κομμάτι του εγκέφαλου που έχει καταπληκτικές ικανότητες. Έχει όλες τις μνήμες, επεξεργάζεται με πολύ μεγάλη ταχύτητα πράγματα που αδυνατεί ο συνειδητός νους και γενικά είναι αυτό που εκτελεί. Το τι θα πράξει και προς τα πού θα κινηθεί, τα ορίζει ο συνειδητός νους. Θα μπορούσαμε να παρομοιάσουμε το υποσυνείδητο με μία ομάδα και το συνειδητό με τον προπονητή της. Όταν λοιπόν παίρνουμε μία «αυθαίρετη» απόφαση, δίνουμε εντολή στο υποσυνείδητό μας να εστιάσει προς αυτή την κατεύθυνση. Με αυτό τον τρόπο, έχοντας εστιάσει στο αρνητικό ή στο θετικό μέρος μιας κατάστασης, αγνοούμε οτιδήποτε άλλο συμβαίνει, με αποτέλεσμα να οδηγούμαστε στο αποτέλεσμα που έχουμε ήδη προαποφασίσει.

Γι’ αυτό είναι σημαντικό:
  • Να αποφεύγουμε στερεότυπα, ταμπέλες και γενικευμένες απόψεις.
  • Να μην σχηματίζουμε άποψη (είτε θετική είτε αρνητική) για τίποτα αν πρώτα δεν το έχουμε προσπαθήσει/δοκιμάσει.
  • Να δουλέψουμε με τον εαυτό μας, έτσι ώστε να δούμε αν είναι κάτι που το κάνουμε κατ’ εξακολούθηση. Αν ναι, να ψάξουμε (είτε μόνοι μας είτε με τη βοήθεια κάποιου ειδικού) για ποιο λόγο συμβαίνει αυτό (ενοχικές τάσεις, χαμηλή αυτοπεποίθηση κλπ).

Το φαινόμενο του Πυγμαλίωνα

Δεν είναι δεδομένο ότι η αυτοεκπληρούμενη προφητεία έχει πάντα να έχει αρνητικό αποτέλεσμα. Η θετική της έκδοση ονομάζεται «φαινόμενο του Πυγμαλίωνα».

Χαρακτηριστικό παράδειγμα για το πόσο ισχυρή είναι η αυτοεκπληρούμενη προφητεία στη ζωή μας, είναι μια γνωστή μελέτη δύο καθηγητών του Ηarvard, των Rosenthal και Jacobson: Οι δυο τους, επισκέφτηκαν ένα σχολείο μιας φτωχής περιοχής του Σικάγο και εφάρμοσαν σε 18 τάξεις ένα μη λεκτικό τεστ νοημοσύνης, το οποίο ονόμασαν οι ίδιοι: “The Harvard Test of Inflected Acquisition”. Υποτίθεται πως αυτό το τεστ θα έδειχνε ποια παιδιά μελλοντικά θα γινόταν ιδιοφυίες, ποια ήταν δηλαδή εξαιρετικά προικισμένα από άποψη νοημοσύνης. Με εντελώς τυχαίο τρόπο επέλεξαν το 20% των παιδιών των 18 τάξεων, για να τα «χρίσουν» ως εξαιρετικά ευφυή και είπαν στους δασκάλους τους πως αυτά τα παιδιά θα «άνθιζαν» μέσα στους επόμενους 8 μήνες που θα ολοκληρωνόταν η σχολική χρονιά. Υποτίθεται ότι αυτό το προέβλεψε το τεστ. Κι όμως…

Μόλις 8 μήνες μετά, τα τυχαία επιλεγμένα παιδιά εξετάστηκαν (πραγματικά πλέον) με το ίδιο τεστ και βρέθηκε να έχουν κάνει σημαντικότατη πρόοδο! Γεγονός το οποίο εξηγεί το σημαντικό ρόλο που παίζει το περιβάλλον, των δασκάλων εν προκειμένω, στη νοητική ανάπτυξη των παιδιών. Οι ερευνητές ονόμασαν αυτό το φαινόμενο «Pygmalion effects in the classroom», δανειζόμενοι το μύθο του βασιλιά της Κύπρου Πυγμαλίωνα*.

* Το φαινόμενο πήρε το όνομά του από τον βασιλιά της Κύπρου και γλύπτη Πυγμαλίωνα, ο οποίος, σύμφωνα με τη μυθολογία, λάτρεψε ένα πανέμορφο γυναικείο άγαλμα, που ο ίδιος κατασκεύασε. Όταν ζήτησε από την Αφροδίτη να του χαρίσει μια όμοια γυναίκα, εκείνη ζωντάνεψε το άγαλμα και ο βασιλιάς έζησε πανευτυχής..

Εάν οι δάσκαλοι μιας τάξης πιστεύουν ότι ένα παιδί είναι λιγότερο προικισμένο από άλλους, θα το μεταχειριστούν, ακόμα και ασυνείδητα, διαφορετικά από τους συμμαθητές του. Το παιδί θα εσωτερικοποιήσει την κρίση και θα συμπεριφερθεί ανάλογα. Αλλά το αντίθετο μπορεί επίσης να συμβεί: ένα παιδί με «φυσιολογική» απόδοση, αν αντιμετωπίζεται από τους δασκάλους ως «μικρή μεγαλοφυία», μπορεί να τους εκπλήξει με καλύτερα σχολικά αποτελέσματα από το συνηθισμένο.

Το παραπάνω πείραμα αποτέλεσε ένα σημαντικό εύρημα στο τομέα της παιδαγωγικής, για τους εκπαιδευτικούς περισσότερο, οι οποίοι μπορεί και άθελά τους να καταφέρουν να επηρεάσουν ολόκληρη την μετέπειτα ζωή των μαθητών τους.

Εσείς βρεθήκατε ποτέ σε μια τέτοια κατάσταση; Ήσασταν ποτέ οι πρωταγωνιστές μιας αυτοεκπληρούμενης προφητείας;

Πηγή: Natura Nrg #89

 

Leave a Reply