Σε μια πόλη που κινδυνεύει να χάσει μεγάλο μέρος της αρχιτεκτονικής της κληρονομιάς, λόγω των πολλών κατεδαφίσεων των κτηρίων τον τελευταίο κυρίως αιώνα, αρχιτέκτονες, πολιτικοί μηχανικοί, αρχαιολόγοι, τοπογράφοι, φοιτητές, φωτογράφοι, ιστορικοί και άλλοι εθελοντές συνεργάζονται με την Αστική Μη Κερδοσκοπική Εταιρεία για την Προστασία της Φυσικής και της Αρχιτεκτονικής Κληρονομιάς “Monumenta”, σε πρόγραμμα που υλοποιείται για πρώτη φορά με στόχο την ολοκληρωμένη καταγραφή και ανάδειξη της Αρχιτεκτονικής του 19ου και 20ου αιώνα.
Η πόλη της Αθήνας διαθέτει ένα καταπληκτικό αρχιτεκτονικό απόθεμα. Από το 1830, που γίνεται πρωτεύουσα και αρχίζει η ανοικοδόμησή της, μέχρι το 1940 που ξεσπά ο πόλεμος, οικοδομούνται κτήρια του νεοκλασικισμού, του εκλεκτισμού, του art deco, του μοντέρνου κινήματος, κτήρια που χαρακτηρίζονται για το ιδιαίτερο αρχιτεκτονικό ενδιαφέρον τους. Σημαντικό κομμάτι της αρχιτεκτονικής ιστορίας της Αθήνας έχει χαθεί οριστικά. Υπάρχουν όμως σημαντικά κτήρια, ίσως όχι τόσο εντυπωσιακά, που άντεξαν στον χρόνο και δεν «φαγώθηκαν» από το τέρας της αντιπαροχής.
Μια δραστήρια οργάνωση, η Monumenta εργάζεται συστηματικά και καταγράφει νεοκλασικά αρχοντικά, πολυκατοικίες του Μεσοπολέμου και δείγματα λαϊκής κατοικίας που χτίστηκαν τον 19ο αιώνα και μέχρι το 1955. Το φιλόδοξο αυτό διετές πρόγραμμα με τον τίτλο «Καταγραφή και Ανάδειξη κτηρίων 19ουκαι 20ου αιώνα στην Αθήνα» υλοποιείται με αποκλειστική δωρεά του «Ιδρύματος Νιάρχου».
Τρεις με τέσσερις φορές την εβδομάδα, ερευνητές και εθελοντές βγαίνουν στους δρόμους, κρατώντας δελτία καταγραφής και φωτογραφικές μηχανές. Έχει προηγηθεί έρευνα, ώστε η ομάδα να μην περιπλανάται στα στενά της πόλης. Σε Κολωνάκι, Ψυρρή, Εξάρχεια και άλλες περιοχές, τα μέλη της ομάδας παρατηρούν, καταγράφουν και φωτογραφίζουν τα κτήρια της πρωτεύουσας. Η καταγραφή δεν αφορά μόνο οικίες ή συγκροτήματα διαμερισμάτων, αλλά και εκκλησίες, καταστήματα και βιομηχανικά κτήρια. Στο δελτίο καταγραφής αναγράφεται η διεύθυνση, οι όροφοι του κτηρίου, τα χαρακτηριστικά του, ενώ οι ερευνητές προσπαθούν να πάρουν συνέντευξη από ιδιοκτήτες και περίοικους. «Πολλές φορές οι γείτονες γνωρίζουν απίστευτες λεπτομέρειες για την ιστορία ενός κτηρίου. Δεν μας δίνουν απλώς πληροφορίες. Ανοίγουν κουβέντα και είναι σαν να μας μιλούν για ένα δικό τους ”άνθρωπο”. Πολλές φορές πηγαίνουμε σε καφενεία και μιλάμε με ηλικιωμένους που πίνουν τον καφέ τους και παίζουν χαρτιά. Άλλωστε οι άνθρωποι της τρίτης ηλικίας κρατούν στο μυαλό τους ”ζωντανή” την ιστορία της γειτονιάς και αυτών των κτηρίων» δηλώσε στη Natura nrg η αρχιτέκτονας και μέλος της ερευνητικής ομάδας, Γεωργία Γκουμοπούλου.
Δεν είναι η πρώτη καταγραφή των ιστορικών κτηρίων της Αθήνας. Είναι όμως η πιο οργανωμένη προσπάθεια που στόχο έχει τη δημιουργία μιας ολοκληρωμένης βάσης δεδομένων. Κάτι τέτοιο είναι ιδιαίτερα σημαντικό, αφού δεν μπορεί να σωθεί ένα κτίσμα, αν δεν καταγραφεί και τεκμηριωθεί. Υπολογίζεται πως στην Αθήνα υπάρχουν 7000 κτήρια που χρήζουν καταγραφής. Πολλά από αυτά έχουν χαρακτηριστεί διατηρητέα, όμως αυτό δεν σημαίνει πως δεν κινδυνεύουν. Η εγκατάλειψη και η φθορά του χρόνου είναι οι σημαντικότερες απειλές, ενώ δεν λείπουν και εκείνοι που τα βλέπουν ως εμπόδια και στη θέση τους φαντάζονται πανύψηλες πολυκατοικίες. Άλλωστε τα τελευταία χρόνια, αρκετά αξιόλογα κτήρια, κυρίως του α΄ μισού του 20ου αιώνα έχουν καταστραφεί ή αλλοιωθεί σημαντικά.
Το πρόγραμμα συντονίζει ομάδα αρχαιολόγων και αρχιτεκτόνων, ειδικευμένων στη διαχείριση και προστασία μνημείων, ενώ την προσπάθεια στηρίζουν 30 εθελοντές. Πέρα όμως από την καταγραφή των κτηρίων, η ομάδα θέλει να ευαισθητοποιήσει τους πολίτες, αλλά και να τους εμπλέξει ενεργά με εκπαιδευτικά προγράμματα, ημερίδες, ξεναγήσεις και ποδηλατοδρομίες. Πιο συγκεκριμένα, στόχος είναι τα πιο ενδιαφέροντα κτίσματα να ενταχθούν σε αρχιτεκτονικούς περιπάτους. Εδώ και χρόνια, πόλεις όπως η Βαρκελώνη, η Βουδαπέστη, η Ρώμη και το Λονδίνο έχουν δημιουργήσει ειδικές ξεναγήσεις για όσους αγαπούν την αρχιτεκτονική.
Ιστορίες μιας πόλης, αφηγήσεις μέσα από τα «χαλάσματα»
Ιστορίες μιας πόλης, αφηγήσεις μέσα από τα «χαλάσματα»Η προσπάθεια ευαισθητοποίησης ήδη αποδίδει καρπούς. Κόρη γνωστού αρχιτέκτονα, επικοινώνησε με τη Monumenta και έδωσε πολύτιμα στοιχεία για κτίσματα που σχεδίασε ο πατέρας της. Ορισμένοι έχουν επιφυλάξεις, όμως τελικά πείθονται για την αναγκαιότητα του εγχειρήματος και ανοίγουν την πόρτα τους. Κάποιοι δίνουν στους ερευνητές ακόμη και φωτογραφίες, στις οποίες φαίνεται η αρχική όψη του κτηρίου, αλλά και τα πρόσωπα, η ταυτότητα των ανθρώπων που έζησαν σε αυτά. «Δεν πρόκειται για μια απλή καταγραφή κτηρίων. Ουσιαστικά αφηγούμαστε την ιστορία ενός κτίσματος και αυτό είναι ιδιαίτερα γοητευτικό. Καταγράφουμε τις μικρές και τις μεγάλες στιγμές που σημάδεψαν την ιστορία μιας πολυκατοικίας ή ενός ταπεινού σπιτιού. Ενώνουμε τα κομμάτια του παζλ μέσα από τις αφηγήσεις ανθρώπων που σε λίγα χρόνια, ίσως να μη βρίσκονται στη ζωή. Νιώθω πως θέλουν να μοιραστούν τις ιστορίες τους, αλλά μέχρι σήμερα δεν είχαν που να μιλήσουν» υποστηρίζει η Γεωργία Γκουμοπούλου.
Η πρωτοβουλία της Monumenta έχει μεγάλη σημασία για έναν ακόμη λόγο. Πολλοί από όσους νοιάζονται για την αρχιτεκτονική της Αθήνας, μέχρι σήμερα δεν είχαν πού να απευθυνθούν. Δεν είχαν πού να μοιραστούν τις ανησυχίες τους ή πού να αφηγηθούν την ιστορία ενός κτηρίου. Η προσπάθεια αυτή ανοίγει το δημόσιο διάλογο, όχι σε θεωρητικό επίπεδο, αλλά σε απολύτως πρακτικό. Ερευνητές και πολίτες, ενώνουν τις δυνάμεις τους στο δρόμο και προσπαθούν να σώσουν την αρχιτεκτονική ιστορία της Αθήνας.
Όσοι ενδιαφέρονται να γνωρίσουν την αρχιτεκτονική της Αθήνας, αλλά και να συμμετέχουν στην καταγραφή κτηρίων ως εθελοντές – συνεργάτες, μπορούν να τηλεφωνήσουν στο 6973308857 ή να στείλουν mail στο info@monumenta.org.
Τους πρώτους εννέα μήνες ολοκληρώθηκε η καταγραφή του 5ου (Άγιος Ελευθέριος, Προμπονάς, Κυπριάδου, Άνω Πατήσια) και του 6ου διαμερίσματος (Κυψέλη, Αγ. Νικόλαος, Άγιος Παντελεήμονας, πλ. Αττικής, πλ. Βικτωρίας), ενώ ήδη έχει ξεκινήσει η καταγραφή του 7ου διαμερίσματος (Αμπελόκηποι, Γκύζη, Πολύγωνο, Πεδίον Άρεως). Παράλληλα προχώρησε η κατασκευή ιστοσελίδα-βάση δεδομένων του προγράμματος, www.docathens.org/gr, στην οποία θα βρείτε πληροφοριακό υλικό από τα καταγεγραμμένα κτήρια.
