Τα μεταλλαγμένα μας χτυπούν ξανά την πόρτα: ώρα να την κλείσουμε οριστικά Η συζήτηση για τα μεταλλαγμένα, που είχε κλείσει πριν από 20 χρόνια, επανέρχεται δριμύτερη. Αφορά στην ασφάλεια της διατροφής μας και κατ’ επέκταση στην ασφάλεια όλων μας, αφού μέσα στους επόμενους μήνες (Απρίλιο-Μάιο) αναμένεται να αποφασίσει το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο για το αν θα χαλαρώσουν τα μέτρα προστασίας μας από τις καλλιέργειες των νέων γενετικά μεταλλαγμένων οργανισμών.
◊ της Μαρίζας Κουρτικάκη, υπεύθυνη εκστρατειών για εθνικά θέματα, ελληνικό γραφείο Greenpeace, http://www.greenpeace.org/greece/
Τι είναι τα νέα μεταλλαγμένα;
Πρόκειται για φυτικούς οργανισμούς, που δημιουργούνται με τροποποίηση γονιδιώματος (ένα εύρος νέων τεχνικών γενετικής μηχανικής για την απόκτηση νέων χαρακτηριστικών, χωρίς την προσθήκη ξένου γενετικού υλικού). Η διαφορά δηλαδή των νέων μεταλλαγμένων από τα παλιά έγκειται στο ότι η τροποποίηση δεν γίνεται με διασταύρωση από ξένους οργανισμούς, αλλά με μεταλλάξεις στο γενετικό υλικό του ίδιου του οργανισμού.
Πρόκειται όμως για άλλο θέμα ή απλά έχει βαφτιστεί η απειλή με άλλο όνομα;
Η αλήθεια είναι ότι δεν πρόκειται για άλλο θέμα και ότι η απειλή για την υγεία μας και το οικοσύστημα παραμένει – και μάλιστα γίνεται και πιο επικίνδυνη – αφού στα μέτρα που συζητούνται για χαλάρωση συμπεριλαμβάνεται και η μη αναγραφή στην ετικέτα του προϊόντος ότι πρόκειται για γενετικά μεταλλαγμένο τρόφιμο ή συστατικό σε επεξεργασμένο τρόφιμο.
Η νέα πρόταση νόμου της ΕΕ για τις λεγόμενες «Νέες Γονιδιωματικές Τεχνικές» (NGT), οι οποίες χρησιμοποιούνται για τη δημιουργία των νέων μεταλλαγμένων, θέλει να αφαιρεθούν οι έλεγχοι ασφάλειας, η ιχνηλασιμότητα και η σήμανση για περίπου το 94% των νέων μεταλλαγμένων φυτών. Αυτό σημαίνει ότι τα περισσότερα από αυτά θα μπορούν να κυκλοφορούν χωρίς αξιολόγηση κινδύνου και χωρίς να αναγράφεται στη συσκευασία ότι είναι μεταλλαγμένα.
Δημιουργούν οι Νέες Γονιδιωματικές Τεχνικές γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς;
Ναι. Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει αποφανθεί ότι οι οργανισμοί που προκύπτουν από νέες τεχνικές γονιδιακής επεξεργασίας είναι γενετικά τροποποιημένοι οργανισμοί. Και η ίδια η Ευρωπαϊκή Επιτροπή το αναγνωρίζει στην πρότασή της.
Οι τεχνικές αυτές, όπως η CRISPR, τροποποιούν τεχνητά το DNA. Οι αλλαγές μπορεί να είναι μικρές, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι είναι χωρίς επιπτώσεις. Ανεξάρτητες επιστημονικές αρχές της Γερμανίας, της Γαλλίας και της Αυστρίας έχουν επισημάνει ότι ενδέχεται να υπάρχουν κίνδυνοι για την υγεία και το περιβάλλον και ότι απαιτείται αξιολόγηση κατά περίπτωση.
Γιατί έχει σημασία η σήμανση (ετικέτα);
Χωρίς σήμανση και ιχνηλασιμότητα, οι καταναλωτές δεν θα μπορούν να γνωρίζουν τι αγοράζουν. Οι αγρότες και οι παραγωγοί βιολογικών ή μη μεταλλαγμένων προϊόντων δεν θα μπορούν να προστατεύσουν τις καλλιέργειές τους από επιμόλυνση. Και σε περίπτωση προβλήματος, η ευθύνη θα πέφτει στους αγρότες, παραγωγούς τροφίμων και στους λιανοπωλητές — όχι στις εταιρείες που ανέπτυξαν τα φυτά.
Περιβαλλοντικοί κίνδυνοι και λύσεις
Οι ειδικοί προειδοποιούν για πιθανή γονιδιακή ροή προς άγρια ή καλλιεργούμενα φυτά, για αλλαγές στις αλληλεπιδράσεις με έντομα και ζώα, ακόμη και για πιθανή επεκτατική χωροκατακτητικά συμπεριφορά ορισμένων ποικιλιών. Μόλις ένα γενετικά τροποποιημένο φυτό απελευθερωθεί στο περιβάλλον, δεν μπορεί εύκολα να αποσυρθεί.
Αντίθετα, ήδη υπάρχουν λύσεις μέσα από την αγροοικολογία, όπως οι προτάσεις της Greenpeace για ένα πιο βιώσιμο αγροτικό μοντέλο που βάζει στο επίκεντρο τους παραγωγούς που σέβονται τη γη, τις τοπικές ποικιλίες και τη δουλειά μικρών και μεσαίων παραγωγών, που ενισχύουν την ανθεκτικότητα χωρίς να συγκεντρώνεται ο έλεγχος της τροφικής αλυσίδας σε λίγες πολυεθνικές.
Τι ισχύει για την ανίχνευση
Ενώ παλιότερα μιλούσαμε για γενετικά μεταλλαγμένους οργανισμούς που βρίσκονται κυρίως σε ζωοτροφές και τη βιομηχανία (όπως το καλαμπόκι, η σόγια, η ελαιοκράμβη και το βαμβάκι), η συζήτηση για τα γενετικά μεταλλαγμένα τρόφιμα έχει ανοίξει σε τέτοιο βαθμό που πλέον μιλάμε για πατάτες, μπανάνες, ντομάτες και πολλά άλλα φρούτα και λαχανικά που καταναλώνουμε καθημερινά. Το γεγονός ότι με τα μέτρα χαλάρωσης που συζητούνται καταργείται η αναγραφή προέλευσης και δεν απαιτείται από τις εταιρείες τροφίμων να ανιχνεύουν αν ένα τρόφιμο είναι γενετικά τροποποιημένο ή όχι, είναι κάτι που πρέπει όλους να μας θορυβεί και να μας κάνει να λαμβάνουμε δράση.
Η υποχρέωση ύπαρξης μεθόδων ανίχνευσης για τα NGT κατηγορίας 1, όπως είναι η επίσημη ονομασία των νέων μεταλλαγμένων, είναι ίσως το πιο κρίσιμο σημείο.
Αν ένα προϊόν δεν μπορεί να ανιχνευθεί, τότε στην πράξη δεν μπορεί ούτε να ελεγχθεί, ούτε να ιχνηλατηθεί, ούτε να επισημανθεί. Αυτό σημαίνει ότι τα νέα μεταλλαγμένα μπορούν να περάσουν στην ευρωπαϊκή αγορά “αόρατα”, αφαιρώντας από αγρότες, παραγωγούς τροφίμων και καταναλωτές τη δυνατότητα πραγματικής επιλογής.
Ιδίως για τον βιολογικό και τον μη μεταλλαγμένο τομέα, η ανίχνευση δεν είναι τεχνική λεπτομέρεια αλλά προϋπόθεση επιβίωσης: χωρίς εργαστηριακό έλεγχο, κανείς δεν μπορεί να αποδείξει ότι ένα τρόφιμο είναι καθαρό. Ταυτόχρονα, σε περίπτωση ζημίας ή διαμάχης, οι νομικές αξιώσεις τείνουν να στρέφονται πρωτίστως κατά των παραγωγών τροφίμων και των λιανοπωλητών, που ευθύνονται για τα ελαττωματικά προϊόντα και τις συνέπειές τους.
Ακόμη κι αν αυτοί μπορούν θεωρητικά να στραφούν αναγωγικά κατά των εταιρειών που τους ανήκουν οι πατέντες για τα νέα μεταλλαγμένα, τέτοιες αξιώσεις συχνά είναι πρακτικά δύσκολο να επιβληθούν, ειδικά όταν εμπλέκονται εταιρείες εκτός ΕΕ ή εταιρείες με περιορισμένα περιουσιακά στοιχεία. Και το πιο ανησυχητικό: ενώ οι επιχειρήσεις τροφίμων συνήθως ασφαλίζονται για γενικούς κινδύνους ευθύνης, δεν υπάρχει αντίστοιχη ασφαλιστική κάλυψη που να καλύπτει ειδικά τους κινδύνους που σχετίζονται με τους γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς.
Έτσι, χωρίς ανίχνευση και σαφείς κανόνες, το ρίσκο μεταφέρεται στους πιο αδύναμους κρίκους της αγοράς — από τον αγρότη μέχρι τον λιανέμπορο — και όχι σε εκείνους που εισάγουν την τεχνολογία. Ακόμη και ειδικοί στον χώρο της γενετικής τονίζουν ότι στα προϊόντα γονιδιακής επεξεργασίας οι αλλαγές στο DNA μπορεί να είναι τόσο μικρές, ώστε να μοιάζουν με φυσικές μεταλλάξεις και να μην ξεχωρίζουν εύκολα στους ελέγχους.
Και ποιος κερδίζει τελικά από αυτές τις καλλιέργειες;
Για να καταλάβουμε τι πραγματικά συμβαίνει, πρέπει να δούμε πώς είναι οργανωμένη οικονομικά αυτή η βιομηχανία. Παρότι μέχρι σήμερα δεν υπάρχει μαζική εμπορική κυκλοφορία γονιδιακά επεξεργασμένων φυτών, το CRISPR στον αγροτικό τομέα είναι ήδη μια βιομηχανία δισεκατομμυρίων (πρόκειται για την τεχνολογική μέθοδο που κυρίως χρησιμοποιείται για τα γενετικά μεταλλαγμένα φυτά νέας γενιάς). Ο λόγος είναι ότι το βασικό οικονομικό μοντέλο δεν βασίζεται στο αν τελικά θα φτάσουν πολλά προϊόντα στην αγορά, αλλά στο σύστημα των πατεντών και των αδειών χρήσης.
Γύρω από τις θεμελιώδεις πατέντες του CRISPR — που ακόμη αποτελούν αντικείμενο νομικών συγκρούσεων — έχει στηθεί μια ολόκληρη αλυσίδα συμφερόντων: κάτοχοι πατεντών, εταιρείες που διαχειρίζονται τα δικαιώματα, start-ups, εταιρείες που δοκιμάζουν χαρακτηριστικά και αναπτύσσουν παραλλαγές της τεχνολογίας, και τελικά εταιρείες που παίρνουν άδειες (αποκλειστικές ή μη) για να αναπτύξουν προϊόντα.
Όλοι αυτοί έχουν κοινό συμφέρον να διατηρηθεί και να επεκταθεί το σύστημα είσπραξης κερδών μέσω αδειών.
Με απλά λόγια: ακόμη κι αν από τις εκατοντάδες ποικιλίες που μπαίνουν σε δοκιμές ελάχιστες κυκλοφορήσουν τελικά, η βιομηχανία ήδη κερδίζει — επειδή το χρήμα βρίσκεται στις πατέντες και στις προσδοκίες που δημιουργούν για μελλοντικά προϊόντα, οι οποίες προσελκύουν επενδύσεις και ανεβάζουν την οικονομική αξία των εταιρειών.
Η Greenpeace παλεύει ενάντια στα μεταλλαγμένα από το 1997. Το παρελθόν μας δείχνει ότι η δύναμη των καταναλωτών και τα σωστά εργαλεία έδιωξαν τα μεταλλαγμένα από την αγορά: Μέσω της πίεσης που άσκησε η οργάνωση μαζί με χιλιάδες πολίτες, κατάφερε να απαγορευτούν οι πειραματικές καλλιέργειες μεταλλαγμένου σπόρου ντομάτας, αφού και οι εταιρείες καλλιέργειας ντομάτας πείστηκαν να τον απορρίψουν. Αυτή η δράση οδήγησε στην ανάδειξη του θέματος και στην ενημέρωση του κοινού μέσω των οδηγών καταναλωτών για τα μεταλλαγμένα τρόφιμα. Ο οδηγός έγινε εργαλείο στα χέρια των καταναλωτών για να πειστούν οι εταιρείες τροφίμων να μην χρησιμοποιούν μεταλλαγμένα τρόφιμα. Παράλληλα, με ελέγχους και αναλύσεις, η Greenpeace επαλήθευε και πιστοποιούσε το αν οι εταιρείες χρησιμοποιούσαν μεταλλαγμένους οργανισμούς.
Η δύναμη που έχουμε όταν ενωνόμαστε είναι πολύ μεγάλη: πολίτες και καταναλωτές μπορούν να παίξουν και πάλι καθοριστικό ρόλο στην απαγόρευση των νέων μεταλλαγμένων, πιέζοντας την κυβέρνηση και τους Ευρωβουλευτές να μην περάσει η νομοθεσία, και τις εταιρείες να μην καλλιεργούν και εμπορεύονται τα μεταλλαγμένα.
Το ελληνικό γραφείο της Greenpeace, μαζί με τις οργανώσεις ΣΗΤΩ, ΑΙΓΙΛΟΠΑ αλλά και το ΓΕΩΤΕΕ, συνεργάζονται με σκοπό την αναχαίτιση των κινδύνων από την είσοδο των μεταλλαγμένων τροφίμων στην καθημερινότητά μας. Μαζί συγκέντρωσαν υπογραφές από 34 ακόμα οργανώσεις και φορείς και ζήτησαν από τους Έλληνες Ευρωβουλευτές να ψηφίσουν κατά των μέτρων χαλάρωσης γύρω από τα νέα μεταλλαγμένα στην πρόσφατη ψηφοφορία του Ιανουαρίου στην Επιτροπή Περιβάλλοντος του Ευρωκοινοβουλίου*. Δυστυχώς, η γνωμοδότηση της Επιτροπής ήταν θετική για τα νέα μεταλλαγμένα και ο αγώνας συνεχίζεται ενόψει της ψηφοφορίας στην Ολομέλεια τον ερχόμενο Απρίλιο ή Μάιο, με νέες κινητοποιήσεις από τις τέσσερις οργανώσεις.
